Opinie: De formatieve werkwijze

Door: Stephanie Kruiper (Hogeschool Rotterdam)

What’s in the name?

In de wetenschappelijke literatuur wordt veel met het woord toetsing gesproken. Er wordt onderscheid gemaakt tussen formatieve toetsing en summatieve toetsing, waarbij bij formatieve toetsing vooral de boodschap is dat dit niets te maken heeft met het beeld dat het woord toetsen vaak oproept. Maar waarom heet het dan formatieve toetsing? Zelf heb ik heel lang geworsteld om te begrijpen wat formatieve toetsing eigenlijk echt betekent, mede door het woord ‘toetsing’.

Ik hoef waarschijnlijk niemand meer duidelijk te maken wat het nut is van formatief toetsen. Het onderzoek van Hattie (2009) heeft dit helder weergegeven. De grote vraag waarmee geworsteld wordt is hoe we dit implementeren in de onderwijspraktijk. Onder andere Sluijsmans & Kneyber schrijven hierover in hun boek Toetsrevolutie (2016). Ze geven hierin een groot aantal adviezen om een feedbackcultuur te realiseren in het onderwijs, waarbij het inzetten van formatieve toetsing essentieel is.

Volgens mij ligt het begin van het realiseren van een toetsrevolutie bij het stoppen met het gebruiken van het woord formatieve toetsing. Het woord ‘toetsing’ heeft een lading en roept associaties op. Bedenk voor jezelf eens wat het bij je oproept. Bij mij roept het een beeld op van zalen waar tafels uit elkaar staan, papieren klaarliggen en docenten surveilleren. Meer dan dat roept het een gevoel van stress op: bij een toets moet je presteren, want hier wordt bepaald welk cijfer je krijgt en of je het vak hebt gehaald.

Formatief toetsen heeft niets te maken met het hierboven geschetste beeld. Het heeft te maken met het ondersteunen van studenten in hun leerproces. De enige overeenkomst die het heeft met toetsen is dat het te maken heeft met het inwinnen van informatie over het leren van de student. Black & Wiliam (2009) definiëren formatief toetsen als volgt:

Practice in a classroom is formative to the extent that evidence about student achievement is elicited, interpreted, and used by teachers, learners, or their peers, to make decisions about the next steps in instruction that are likely to be better, or better founded, than the decisions they would have taken in the absence of the evidence that was elicited. (p. 9)

Het valt op dat hier niets wordt genoemd over toetsing. Formatief toetsen is een manier van werken in de klas. Een toets kan worden gebruikt om formatief te werken, maar is niet formatief.

Zolang we het woord ‘toetsen’ aan formatief blijven plakken zal altijd de associatie met toetsen gelegd blijven worden. Wiliam (2014) geeft aan dat zelfs als het woord ‘evaluatie’ of ‘assessment’ wordt gebruikt, de focus snel komt te liggen op formele toetsprocedures. De steeds vaker gebruikte term assessment for learning geeft dus geen verbetering.

Laten we daarom voor de duidelijkheid het woord ‘formatieve toetsing’ vervangen door een ander woord. Iets als ‘de formatieve werkwijze’. Dit woord is het resultaat van mijn eigen brainstorm, misschien zijn er betere woorden te bedenken. Laat de reactiebalk hieronder een mooie gelegenheid zijn andere ideeën te delen!

Stephanie Kruiper is het afgelopen jaar werkzaam geweest bij de Expertisegroep Toetsen en Beoordelen van de Hogeschool Rotterdam. Vanaf september kruipt ze terug in de schoolbanken en start ze met de master Onderwijswetenschappen bij de Universiteit Utrecht.

Referenties
Sluijsmans, D. & Kneyber, R. (2016). Toetsrevolutie: naar een feedbackcultuur in het voortgezet onderwijs. Culemborg: Phronese.

Hattie, J. A.C. (2009). Visible learning. New York, VS: Routledge.

Black, P. J., & Wiliam, D. (2009). Developing the theory of formative assessment. Educational Assessment, Evaluation and Accountability, 21(1), 5-31.

Wiliam, D. (2014, april). Formative assessment and contingency in the regulation of learning processes. Paper gepresenteerd tijdens een symposium getiteld Toward a Theory of Classroom Assessment as the Regulation of Learning bij de jaarlijkse meeting van de American Educational Research Association, Philadelphia, PA.

Nieuwe coördinator

Bloemen, kaartjes, en dankbetuigingen… Allemaal voor Simone Kooij, want zij werd tijdens de afsluiting van het symposium op 2 juni jongstleden in het zonnetje gezet. Voor Simone was dit het laatste symposium als coördinator van het Platform. Na zes jaar bij Hogeschool Rotterdam verruilt ze deze maand de hogeschool voor het ROC van Amsterdam, locatie Hilversum. We wensen haar heel veel succes toe!

Een mooie kans voor Simone, maar ook een groot gemis voor het Platform. Simone was betrokken bij de oprichting van het Platform en heeft sindsdien de coördinatie van het Platform op zich genomen. Ze organiseerde succesvolle symposia, wist opleidingen binnen de Hogeschool Rotterdam warm te maken voor het participeren in onderzoek, en was een bedreven ambassadeur van de missie van het Platform: meer aandacht voor de leerwaarde van toetsen!

Allemaal taken die vanaf deze maand overgenomen worden door Anne Potters (Hogeschool Rotterdam). Anne was als collega van Simone de laatste jaren al nauw betrokken bij het Platform. Ze is lid van de expertisegroep toetsing van Hogeschool Rotterdam en daarnaast docent binnen de masteropleiding pedagogiek. Ze heeft er heel veel zin in om zich in te zetten voor het Platform! Een waardige opvolger dus!

Per 15 juni 2017 is de coördinatie van het Platform is in handen van Martijn Leenknecht (HZ University of Applied Sciences) en Anne Potters (Hogeschool Rotterdam).  

IMG_0200 copyFoto: afscheid Simone tijdens afsluiting Symposium Leren van Toetsen 2 juni 2017

Symposium Leren van Toetsen 2017: verslag

Vrijdag 2 juni 2017 vond alweer de vierde editie van het symposium van het Platform Leren van Toetsen plaats. Dit keer waren we te gast bij Hogeschool Rotterdam. Een drukbezochte editie, met ongeveer 150 deelnemers van 18 hogescholen, 14 andere onderwijsinstellingen en 5 onderwijskundige bureaus. En helemaal drukbezocht als je de mensen mee telt die de opening en keynote live hebben gevolgd via de livestream!

collage-2017-06-13

Nog voordat de keynote van start ging, introduceerde Flor Gerritsen van Helden Coaching, Training en Storytelling zich als “nar van de dag”. Zij zorgde gedurende de middag voor de rode draad in het programma en nam de deelnemers mee in de kunst van storytelling. Een goed verhaal is als ‘de reis van de held’, waarin worstelingen te boven worden gekomen en draken worden overwonnen. Een beschrijving van de situatie, emotie en de pointe bleken kernelementen in een goed verhaal. Na korte oefeningen na de keynote, tijdens de themasessies en bij de borrel liep iedereen aan het eind van de dag de deur uit met een verhaal om inzichten van de middag te delen met de collega’s thuis.

Doelgericht toetsen was het thema van de keynote van lector Desiree Joosten-ten Brinke. Zij gaf een overzicht over actueel onderzoek naar toetsen als leermiddel en naar feedback, en introduceerde daarin de thema’s van de themasessies die in de tweede helft van de middag op het programma stonden. Zo benadrukte Desiree het belang van studenten inzicht geven in de succescriteria voor leren en ontwikkelen, en daar doelgericht naar toe werken.

Na de keynote ging de groep uiteen in 5 verschillende themasessies. Veronica Bruijns van Hogeschool van Amsterdam en Elly Vermunt van Zuyd Hogeschool namen de deelnemers mee in het betrekken van studenten bij toetsen. Studenten zichzelf laten beoordelen en dit meenemen als onderwijsvorm, feedback geven op de zelfbeoordeling en docenten die zich kwetsbaar opstellen waren een aantal van de inzichten die deze themasessie opleverde.

In de themasessie van Liesbeth Baartman van Hogeschool Utrecht en Gerdineke van Silfhout van SLO over formatieve strategieën in de les stond de formatieve toetscyclus op de agenda. Martje Köhlen (masterstudent Universiteit Utrecht) presenteerde haar onderzoek naar formatieve strategieën en motivatie van studenten dat ze voor het Platform uitvoerde.

De andere kant van feedback was de titel van de themasessie van Jorik Arts van Fontys Hogescholen en Kim Dirkx van de Open Universiteit. We besteden veel aandacht aan het geven van feedback, maar hoe zorgen we dat studenten het goed ontvangen? Deelnemers kwamen in deze sessie tot succescriteria zoals ‘feedback koppelen aan criteria’ en ‘studenten eigenaar maken van het proces, zelf met vragen laten komen’.

De vierde themasessie over programmatisch toetsen in praktijk was van Nienke Zijlstra en Wendy Peeters van Hogeschool Utrecht. Na een introductie op programmatisch toetsen was er veel aandacht voor het in praktijk brengen hiervan, aan de hand van de ontwikkelingen en ervaringen van de opleiding Communicatie. Hierbij bleek het belangrijk een toetsprogramma met het hele team te maken, en studenten regie te geven.

In de themasessie collega’s in beweging van Dominique Sluijsmans van Zuyd Hogeschool en Eric Entken van Hogeschool Rotterdam stond de implementatie van ‘leren van toetsen’ centraal. Er is druk uitgewisseld over beelden van het formatieve denken over toetsen en deelnemers hebben handvatten gekregen om in hun eigen opleiding aan de slag te gaan met het versterken van een feedbackcultuur.

We sloten de middag gezamenlijk af met een netwerkborrel, waarbij deelnemers in de gelegenheid waren hun eigen symposiumverhaal uit te wisselen met deelnemers van de andere themasessies.

Benieuwd naar de keynote-lezing of wil je deze nog eens terug kijken? Binnenkort plaatsen we de opname van de keynote op onze website!

Livestream Keynote Desirée Joosten-ten Brinke

We zijn dit jaar overdonderd door het grote enthousiasme voor het symposium Leren van Toetsen: Van visie naar feedbackcultuur. Daar zijn we uiteraard heel blij mee! Mooi om te ervaren dat het thema leeft!

Vanwege de grote belangstelling zijn we uitgeweken naar een grotere locatie (locatie Museumpark, Hogeschool Rotterdam), maar helaas hebben we nog altijd mensen teleur moeten stellen en moeten vertellen dat ze niet kunnen deelnemen. Dat doen we niet graag, dus om te zorgen dat toch iedereen er een beetje bij kan zijn, hebben we een livestream georganiseerd.

De opening en de keynote door Desirée Joosten-ten Brinke (lector Eigentijds Toetsen Fontys Hogescholen) worden live uitgezonden!

Vanaf 13.00 uur tot ongeveer 14.30 uur kan je het symposium mee volgen vanachter je pc. Wil je de opening en keynote op afstand volgen? Ga dan naar de mediaserver van Hogeschool Rotterdam. Kies voor Kanalen in het linker menu ‘live’. Vrijdag vind je daar de livestream van het symposium!

Binnen enkele weken na het symposium is de opname van de keynote beschikbaar via onze website.

Formatief toetsen vraagt om teamwork

In aanloop naar het symposium Leren van Toetsen: Van visie naar feedbackcultuur introduceren de experts de thema’s waarmee we aan de slag gaan. Vandaag de beurt aan Dominique Sluijsmans (Zuyd Hogeschool) en Eric Entken (Hogeschool Rotterdam) om het vijfde thema te introduceren: je collega’s in beweging. 

Wij opereren (….) voortdurend met de veronderstelling, dat een deel van onze leerlingen wel niet zal kunnen volgen wat wij ze trachten bij te brengen en dus “gewoon” een onvoldoende zal krijgen. Daardoor wordt de vraag of ons onderwijs wel geschikt is voor de leerlingen, nooit scherp gesteld:  je kunt er altijd onderuit, want een deel van de leerlingen “mag gerust” niet geschikt voor het onderwijs zijn (…).

En wat de leerling betreft: het ligt altijd aan hèm als hij niet slaagt; hij wordt nooit met zoveel woorden als geschikt aanvaard, alle vóórselectie ten spijt. Hem of haar hangt in principe de mogelijkheid  tot falen-door-eigen-ongeschiktheid op ieder moment als een zwaard van Damocles boven het hoofd – tot op de dag van zijn eindexamen.

(Adriaan de Groot, in Vijven en zessen (1966, p. 43-44)

Het traditionele beeld van toetsing die losstaat van het onderwijs zelf heeft te lang het onderwijs en daarmee het gedrag van studenten geconditioneerd. Om studenten te helpen in hun ontwikkeling is het niet langer toereikend om de voortgang van het leren te vertalen in informatiearme cijfers of scores. Kortom, we staan aan de vooravond van een toetsrevolutie: de omslag van een toetsing die gericht is op afsluiting van het onderwijs naar een toetsing die is verankerd in het onderwijs. Of, anders gezegd: de omslag van een informatiearme, one-size-fits-all– toetscultuur naar een rijke, op de student toegesneden feedbackcultuur. De behoefte aan een toetsrevolutie leeft niet alleen bij docenten, directeuren en bestuurders; ook het Ministerie van OC&W en de Tweede Kamer hebben veel belangstelling voor een eigentijdse wijze van toetsing en examinering. De ambitie om het onderwijs niet als een ‘sorteermachine’ in te richten, maar als een omgeving waarin feedback en kansen voor alle studenten centraal staan, wordt breed gedragen. Om de ambitie van een feedbackcultuur te realiseren zal de praktijk moeten worden ondersteund met implementatierichtlijnen en handvatten. Rondom toetsen bestaan immers vele rituelen, tradities en diepgewortelde ervaringen en opvattingen, die niet zomaar te veranderen zijn.

In de workshop op 2 juni reiken we enkele implementatiehandvatten aan voor het realiseren van een feedbackcultuur waarin formatief toetsen in optima forma is geïmplementeerd.  Daarna gaan we samen aan de slag met deze handvatten. Enkele voorbeelden van deze handvatten zijn:

  • Denk vanuit een samenhangend curriculum waarin onderwijs, leren en toetsing naadloos op elkaar aansluiten.
  • Zorg voor een mix aan ‘toets’methodes en maak voor de studenten inzichtelijk welke methode je wanneer gebruikt en waarom.
  • Maak zwaarwegende beslissingen op basis van rijke informatie over de voortgang van leren.
  • Geef studenten een gevoel van autonomie.
  • Creëer binnen de school of opleiding mogelijkheden om de dialoog over leren te bevorderen.
  • Stimuleer kleine initiatieven en bewaak tegelijkertijd de langetermijnambitie van de school.

Naast deze aanbevelingen geven we alle deelnemers ook tien tegelwijsheden over formatief toetsen en implementatie mee. We geven er hier alvast één van weg.

figuur 1 blog Dominique en Eric

thema 5Het symposium Leren van Toetsen: Van visie naar feedbackcultuur vindt plaats op vrijdagmiddag 2 juni aanstaande in Rotterdam. Heb je een vraag die aansluit bij Thema 5: Je collega’s in beweging. Laat je vraag achter via een reactie op dit bericht! Ook als je niet kunt aansluiten bij het symposium is je input meer dan welkom! 

Referenties
Sluijsmans, D., & Kneyber, R. (2016). Toetsrevolutie: Naar een feedbackcultuur in het voortgezet onderwijs. Culemborg: Uitgeverij Phronese.

Een feedbackcultuur kan niet zonder een goed toetsprogramma

In aanloop naar het symposium Leren van Toetsen: Van visie naar feedbackcultuur introduceren de experts de thema’s waarmee we aan de slag gaan. Het thema Programmatisch toetsen in praktijk wordt geïntroduceerd door Nienke Zijlstra en Wendy Peeters van Hogeschool Utrecht.  

Herken je jezelf in onderstaande?

Je probeert in je onderwijs op allerlei manieren om goede feed-up, feed-back en feed-forward te geven. Je experimenteert met digitale feedbacktools, feedbackbijeenkomsten, peer-en zelf beoordelingen enzovoorts. Soms werkt het goed, maar soms ook ervaar je dat je studenten er weinig of geen gebruik van maken. Wat tot frustraties leidt, want je hebt er zoveel tijd in gestoken…

Assen en collega’s (2016) lieten zien dat, hoewel docenten de intentie kunnen hebben om meer gericht te zijn op het leren van de student, de organisatie van het programma kan verhinderen dat het daadwerkelijk lukt. Ook Jessop en collega’s (2014) vonden in hun onderzoek dat wat een student met feedback en formatieve toetsing doet beïnvloed wordt door het totale toetsprogramma. Kortom, als we streven naar meer effectieve feedbackpraktijken en een feedbackcultuur, dan is het dus belangrijk om naar het toetsprogramma in zijn totaliteit te kijken.

Het toetsprogramma van een opleiding is het overzicht van de bewuste en beargumenteerde combinatie van toetsen, toetsfuncties en toetsvormen die een samenhangend beeld geven van de bekwaamheid op basis van de competenties of kerntaken van de opleiding.

Van der Vleuten en collega’s (2012) hebben een model ontwikkeld voor een toetsprogramma: programmatisch toetsen. Onderstaand figuur is een voorbeeld van de inrichting van een dergelijk toetsprogramma.

figuur 1 blog Wendy en Nienke
Figuur 1. Programmatisch toetsen*

Samenhang is het kernbegrip van dit model. Samenhang van verschillende toetsen is nodig om een valide en betrouwbaar beeld te geven van de bekwaamheid van de student. Samenhang is ook nodig om het leren van de student te bevorderen: doordat het summatieve oordeel wordt uitgesteld, krijgt de student meer gelegenheid om feedback te ontvangen en vooral meer gelegenheid om daar iets mee te doen. De afzonderlijke meetmomenten hangen qua inhoud samen, maar ze hebben geen grote consequenties voor studenten, ze zijn juist informatief voor de volgende stap.

Toetsprogramma gericht op leren?
De vraag is nu: hoe ontwerp je dan een toetsprogramma? Welke overwegingen en keuzes maak je om een beargumenteerde combinatie van toetsen, toetsfuncties en toetsvormen samen te stellen, met name om het leren van studenten te bevorderen? In de themasessie Programmatisch toetsen in de praktijk brengen gaan we hier mee aan de slag. Nienke vertelt vanuit de eerste fase van haar promotieonderzoek welke keuzes je kunt maken om het leren van toetsen door de opleiding heen te bevorderen. Wendy deelt met ons het ontwerp van het toetsprogramma van de opleiding Communicatie van Hogeschool Utrecht. Op basis van deze input (theorie en praktijk) verkennen we met elkaar dilemma’s en kansen bij het ontwerpen van een toetsprogramma en welke kennis er nog meer nodig is om ontwerpkeuzes te maken. Je gaat naar huis met ideeën en een verdieping van je kennis over programmatisch toetsen.

* Uit: Baartman, et al. (2014). Kwaliteit van toetsprogramma’s. In H. van Berkel, et al. (Red.), Toetsen in het hoger onderwijs. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.

thema 4Het symposium Leren van Toetsen: Van visie naar feedbackcultuur vindt plaats op vrijdagmiddag 2 juni aanstaande in Rotterdam. Heb je een vraag die aansluit bij Thema 4: Programmatisch toetsen in praktijk? Laat je vraag achter via een reactie op dit bericht! Ook als je niet kunt aansluiten bij het symposium is je input meer dan welkom! 

Wil je je alvast verder verdiepen in programmatisch toetsen? Bekijk dan de keynote van Cees van der Vleuten tijdens het symposium Leren van Toetsen 2016. 

Referenties
Assen, J. H. E., Meijers, F., Otting, H., & Poell, R. F. (2016). Explaining discrepancies between teacher beliefs and teacher interventions in a problem-based learning environment: A mixed methods study. Teaching and Teacher Education, 60, 12-23.

Jessop, T., El Hakim, Y., & Gibbs, G. (2014). The whole is greater than the sum of its parts: A large-scale study of learning in response to different programme assessment patterns. Assessment & Evaluation in Higher Education, 39, 73-88.

Van der Vleuten, C.P.M., Schuwirth, L.W.T., Driessen, E.W., Dijkstra, J., Tigelaar, D., Baartman, L.K.J., & van Tartwijk, J. (2012). A model for programmatic assessment fit for purpose. Medical Teacher, 34 (3), 205-214.

Formatieve strategieën in de les

In aanloop naar het symposium Leren van Toetsen: Van visie naar feedbackcultuur introduceren de experts de thema’s waarmee we aan de slag gaan. Het is de beurt aan Liesbeth Baartman (Hogeschool Utrecht) en Gerdineke van Silfhout (SLO) om het thema Formatieve strategieën in de les te introduceren.    

Iedereen roept het, maar hoe realiseer je een goede formatieve toetspraktijk in de klas? Om een goede formatieve toetspraktijk in de klas te realiseren, is de docent het meest belangrijk. Vandaar de vraag: wat DOET een docent dan? En de leerlingen? Judith Gulikers (Wageningen University & Research) en Liesbeth Baartman (Hogeschool Utrecht) voerden een literatuurreview uit om dit verder uit te zoeken. Gulikers en Baartman laten zien dat een goede docent alle vijf fasen van de formatieve toetscyclus (zie figuur 1) doorloopt.

figuur blog Liesbeth Gerdineke

Figuur 1. De formatieve toetscyclus.

De cyclus begint met het verhelderen van verwachtingen, ofwel het vaststellen van leerdoelen en succescriteria. Voor het voortgezet onderwijs beschrijft Gerdineke van Silfhout (SLO) in Toetsrevolutie hiervan goede praktijken bij lessen Nederlands.

In havo-3 geven leerlingen binnenkort een ‘boekenpitch’ over een boek dat ze hebben gelezen: een korte presentatie van twee tot drie minuten om hun boek aan een filmmaker te verkopen. De leerlingen krijgen geen dichtgetimmerde opdracht inclusief lijstje met beoordelingscriteria, maar formuleren zelf kwaliteitscriteria aan de hand van een aantal goede voorbeeldpitches. Het doel van de les is dat de leerlingen inzicht hebben in de criteria die van belang zijn bij het houden van een goede, dat wil zeggen overtuigende boekenpitch, dat ze deze criteria kunnen gebruiken bij de voorbereiding van hun eigen boekenpitch, en dat ze boekenpitches kunnen beoordelen op kwaliteit om elkaar feedback te geven. (Sluijsmans & Kneyber, 2016, p.89)

Een goede formatieve toetspraktijk doet een groot beroep op de competenties van docenten, zoals vakinhoudelijke kennis en een vakdidactisch repertoire om met studenten de formatieve toetscyclus effectief en continu te doorlopen.

In de themasessie Formatieve strategieën in de les gaan we aan de slag met de formatieve toetscyclus. We verkennen en verdiepen de uitkomsten van het literatuurreview door het spelen van een spel. Vervolgens gaan we na wat belangrijke vraagstukken zijn in het reviewonderzoek en/of in jouw eigen onderwijspraktijk en diepen we met elkaar een aantal van deze vraagstukken verder uit. Bijvoorbeeld in hoeverre studenten betrokken kunnen worden bij de vraagstukken rondom toetsing. En daar geven Lorente en Kirk (2013) een mooi voorbeeld van:

Aan het begin de lessenserie hebben we – ikzelf én mijn studenten – gediscussieerd over de huidige problemen als het gaat om assessment, en de ervaringen met toetsing die mijn studenten al hadden opgedaan gedurende hun schoolcarriere. Daarna hebben we de leerdoelen van mijn lessenserie bediscussieerd door in groepjes na te denken over de vraag “Wat kunnen we doen om eerdere problemen met toetsing te voorkomen?”. In groepjes van 3 of 4 hebben de studenten een voorstel gemaakt om de toetsing te organiseren. Die hebben we besproken in de klas tot we met zijn allen tot overeenstemming kwamen. De enige voorwaarde was dat de toetsactiviteiten de leerdoelen van de lessenserie moesten toetsen (vertaald van Lorente & Kirk, 2013, p.83).

thema 2Het symposium Leren van Toetsen: Van visie naar feedbackcultuur vindt plaats op vrijdagmiddag 2 juni aanstaande in Rotterdam. Heb je een vraag die aansluit bij Thema 2: Formatieve strategieën in de les? Laat je vraag achter via een reactie op dit bericht! Ook als je niet kunt aansluiten bij het symposium is je input meer dan welkom! 

Referenties
Lorente, E., & Kirk, D. (2013). Alternative democratic assessment in PETE: an action-research study exploring risks, challenges and solutions. Sport, Education and Society, 18(1), 77-96. DOI: 10.1080/13573322.2012.713859

Sluijsmans, D., & Kneyber, R. (2016). Toetsrevolutie: Naar een feedbackcultuur in het voortgezet onderwijs. Culemborg: Uitgeverij Phronese.